Een nieuw hoofdstuk in onderzoek naar diabetes type 1

Diabetes type 1 is een auto-immuunziekte, waarbij het afweersysteem reageert tegen een onderdeel van het eigen lichaam. Normaal gesproken gebeurt dat alleen met indringers, zoals een virus of bacterie. Maar soms gaat het mis, en ontspoort de afweerreactie. Bij diabetes type 1 richt deze zich dan tegen de insulineproducerende bètacellen, in de eilandjes van Langerhans in de alvleesklier.

De ideale behandeling

Immunoloog dr. Bart Roep van het Leids Universitair Medisch Centrum in Leiden: “De ideale behandeling voor diabetes type 1 zou ervoor moeten zorgen dat mensen zelf weer insuline kunnen aanmaken, bijvoorbeeld door hen weer nieuwe insulineproducerende bètacellen te geven. Maar minstens even belangrijk, hij zou de vergissing van het afweersysteem moeten oplossen. Immers, vervanging van bètacellen is dweilen met de kraan open als het afweersysteem de bètacellen niet met rust laat. Oftewel, om diabetes type 1 diabetes te genezen moeten we drie dingen doen: de bètacellen beschermen, het afweersysteem bijsturen en bètacellen aanvullen. Zo’n ideale behandeling bestaat nu nog niet.”

Van de mug en de olifant

Ondanks de technische beperkingen en onzekerheden zijn er al onderzoeken om te proberen diabetes type 1 te genezen of af te remmen, met voorzichtige successen. Los van eilandjestransplantatie die al wat langer mondjesmaat gebeurt maar ook nog in experimenteel stadium zit. Want ook daarbij is het nog vechten tegen de afweerreactie van het lichaam. Dat is een dubbele reactie: de afweervergissing die heeft geleid tot diabetes, en de afstotingreactie van de afweer tegen lichaamsvreemde cellen. De huidige medicijnen die de afstoting moeten voorkomen, zijn in veel gevallen erger dan de kwaal, en hebben alle een negatief effect op blijvende insulineproductie.

Onlangs is een ‘succesverhaal’ in het nieuws geweest, nadat in Brazilië stamceltherapie is toegepast. Roep plaatst daarbij een grote kanttekening: “Vijftien patiënten met diabetes kregen eigen beenmerg teruggespoten nadat het eigen afweersysteem, inclusief de ontsporing die tot type 1 diabetes leidt, volledig was ‘gewist’. Hoewel de meeste patiënten in elk geval tijdelijk geen insuline meer hoefden te spuiten, wat inderdaad opmerkelijk was, is deze behandeling toch onacceptabel: er is een kans op overlijden door de therapie. We hebben het afweersysteem immers hard nodig ter bescherming tegen infecties, maar ook is er een grote kans op kanker.” *

Nieuw onderzoek in Nederland

Toch bevestigt het omstreden onderzoek in Brazilië voor Roep dat hij op de goede weg zit met zijn onderzoek. “We weten nu dus wél dat diabetes type 1 te genezen is via het afweersysteem, maar de prijs is nog veel te hoog. We moeten dringend op zoek naar een mildere vorm om het afweersysteem bij te sturen. Dat is een kwestie van een lange adem. De waardevolle opbrengst van twintig jaar onderzoek, mede gefinancierd door het Diabetes Fonds, is dat we nu weten welke cellen van het afweersysteem de fout ingaan. We hebben van het Fonds dit jaar een groot bedrag gekregen voor nieuw onderzoek dat daarop voortborduurt.” Die toekenning gebeurde in het kader van speciale expertisecentra die het Diabetes Fonds oprichtte voor onderzoek naar behandeling en genezing van diabetes type 1. > Meer over de expertisecentra voor onderzoek naar diabetes type 1

Celtherapie met vitamine D3

Roep en zijn team zijn bezig met het ontwikkelen en testen van een nieuwe celtherapie. “We willen cellen buiten het lichaam behandelen zodat ze als ze weer terug zijn in het lichaam, het afweersysteem de goede kant op sturen. Daarvoor nemen we witte bloedlichaampjes, dat zijn als het ware de dirigenten die de afweercellen aansturen. Gewoon uit bloed dat we van een patiënt afnemen uit een bloedvat. Die bloedlichaampjes behandelen we dan met ofwel vitamine D3, of met een milde ontstekingsremmer. Dat heeft effect op allerlei werkingsmechanismen in de cel. Daarbij instrueren we die cel eigenlijk om de ontspoorde reactie tegen de insulineproducerende bètacellen te remmen.” Overigens kunnen mensen zich níet aanmelden als proefpersoon voor dit onderzoek. Als de eerste testen goed uitpakken, kan er in het gunstigste geval pas over een paar jaar voorzichtig met meer mensen getest worden. Veiligheid staat voorop.
Helpt het als je al diabetes hebt, om vitamine D3 te slikken? Roep: “Waarschijnlijk heeft dat niet veel zin, aangezien het alleen in de eerste twee levensjaren van een kind de kans op diabetes later aantoonbaar verkleint. Het is in ieder geval belangrijk om als je vitaminepillen gebruikt, je te houden aan de aanbevolen dagdosering.”

Bètacel zelf medeplichtig?

Daarnaast volgt Roep ook een ander spoor dat kan helpen bij het ontwikkelen van celtherapie, in een onderzoek eveneens gefinancierd door het Diabetes Fonds. Dat draait om het idee dat insulineproducerende bètacellen geen onschuldig slachtoffer zijn van het afweersysteem, maar mogelijk zelf een rol spelen bij hun eigen vernietiging. Roep: “We willen graag weten waaróm het lichaam bètacellen aanvalt. We vermoeden dat een bètacel onder bepaalde omstandigheden een stofje uitscheidt dat aantrekkingskracht uitoefent op het immuunsysteem. Een bètacel die harder moet werken heeft meer kans om aangevallen te worden. Dat is bijvoorbeeld het geval bij mensen die te weinig bètacellen hebben (bijvoorbeeld door een infectie of ontsteking), of wanneer de insuline minder goed werkt (ongevoeligheid voor insuline: resistentie). Daarom is een strakke regulering van de bloedsuiker extra belangrijk. Heel veel diabetespatiënten hebben nog bètacellen. Het lichaam kan ze nog aanmaken. De nieuwe theorie verklaart ook voor een deel de nu nog wisselende successen van eilandjestransplantatie. De eilandjes worden in de lever ingespoten, waar zij blijven om insuline af te geven. Maar in de lever zit per definitie veel glucose, omdat hier het suikerrijke bloed uit de darmen het eerst terechtkomt. Ze moeten daar dus op volle toeren draaien en zijn daardoor een makkelijker prooi voor het afweersysteem.”

Roep wil aan de ene kant graag de veelbelovende nieuwe ontwikkelingen van de daken schreeuwen. Maar tegelijkertijd is hij juist terughoudend en voorzichtig. Want het laatste wat hij wil, is mensen te veel of te vroeg hoop geven. Roep: “Onderzoek doen is vaak twee stappen vooruit, één stap terug. We hebben goede hoop. Het is zaak om vastberaden maar ook zorgvuldig verder te gaan met de speurtocht naar genezing.”

> Maak dit onderzoek mee mogelijk, we kunnen niet zonder uw hulp!

* NB: Ook in Nederland wordt geadverteerd met stamceltherapie in buitenlandse klinieken, maar dergelijke behandelingen zijn in Nederland verboden. Mede nadat complicaties bij dergelijke procedures optraden en het bovendien onduidelijk was waar de stamcellen vandaan kwamen. Het Diabetes Fonds ondersteunt wel het belang van verder stamcelonderzoek. > Uitleg over diabetes en stamcellen.

Dit artikel is geschreven door het Diabetes Fonds en gepubliceerd in het blad Diabc, zomer 2009